De digitale euro: efficiënt beleid of fundamenteel vrijheidsrisico?

De discussie over de digitale euro wordt vaak gevoerd in technische en economische termen. Efficiëntie, innovatie, crisisbeleid, klimaatinstrumenten. Maar wat in dat debat structureel onderbelicht blijft, zijn de fundamentele burgerrechten die op het spel staan.

Dat is problematisch. Want geld is geen neutrale technologie. Geld is toegang tot het dagelijks leven. Wie controle heeft over geld, heeft indirect controle over gedrag.

Waarom deze discussie nu cruciaal is

Voorstanders van de digitale euro, waaronder econoom Koen Schoors, benadrukken de beleidsvoordelen. In interviews en publieke optredens schetst hij scenario’s waarin de digitale euro gebruikt kan worden voor directe geldtransfers aan burgers, gerichte stimulering van de economie, en geld dat alleen aan bepaalde doelen mag worden besteed, zoals duurzame aankopen.

Economisch gezien zijn dat interessante instrumenten, maar juridisch en democratisch gaan hier alarmbellen af.

Programmeergeld: van betaalmiddel naar beleidsinstrument

Het kernprobleem is niet dat geld digitaal wordt. We betalen nu al grotendeels digitaal. Het fundamentele verschil zit in programmeergeld: geld dat voorwaarden bevat.

Voorbeelden zijn geld dat alleen bij bepaalde winkels kan worden uitgegeven, geld dat een houdbaarheidsdatum heeft, of geld dat vervalt als je gedrag niet voldoet aan beleidsdoelen.

Zodra dit mogelijk is, verandert geld van een neutraal ruilmiddel in een sturingsinstrument. Dat betekent minder autonomie voor burgers, meer macht bij de instantie die de regels programmeert, en een precedent dat bij elke volgende crisis kan worden uitgebreid. Het gaat hier niet om intenties, maar om de structuur van het systeem.

Het probleem met de redenering “voor het goede doel”

Een veelgehoorde verdediging is: “Maar dit kan gebruikt worden voor iets goeds, zoals het klimaat.” Dat klinkt redelijk, maar het is constitutioneel gevaarlijk.

Als we accepteren dat geld mag worden beperkt voor een goed doel, of dat vrijheid mag worden ingeperkt mits het nuttig is, verdwijnt het principe dat rechten onvoorwaardelijk zijn. Wie bepaalt wat een “goed doel” is — nu en later? Vandaag is het klimaat, morgen gezondheid, daarna maatschappelijke stabiliteit of ongewenst gedrag. De infrastructuur blijft, de normen verschuiven, en dat vormt een fundamenteel risico voor de vrijheid.

Centralisatie van macht is het echte risico

Een digitale euro betekent een centrale infrastructuur, uitgegeven door de ECB, potentieel gekoppeld aan identiteit, met de mogelijkheid tot realtime sturing. Zelfs als privacy wordt beloofd, surveillance formeel wordt uitgesloten en democratische controle wordt toegezegd, blijft één feit overeind: centralisatie vergroot machtsasymmetrie.

Historisch gezien is machtsasymmetrie altijd het beginpunt van misbruik, niet door slechte mensen, maar door systeemlogica onder druk van crisis. Vrijheden verdwijnen zelden in één keer, ze worden stukje bij beetje “tijdelijk” aangepast.

Wat FreedomMatters stelt

FreedomMatters is niet tegen innovatie, niet tegen digitale technologie, en niet tegen economisch beleid. Maar wij stellen een harde grens:

Geld mag geen gedragsvergunning worden, toegang tot het economisch leven mag niet voorwaardelijk zijn, en vrijheid mag niet programmeerbaar worden.

De digitale euro is geen puur technisch project, het is een grondrechtenvraagstuk. Zolang die vraag niet centraal staat, is scepsis geen paranoia, maar democratische waakzaamheid.